ATEX to określenie stosowane w odniesieniu do wymagań dotyczących bezpieczeństwa w przestrzeniach, w których może występować atmosfera wybuchowa. Obecnie podstawowym aktem dotyczącym urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do pracy w takich warunkach jest dyrektywa 2014/34/UE.
W praktyce bezpieczeństwo w strefach Ex obejmuje dwa obszary: właściwą klasyfikację miejsc, w których może powstać atmosfera wybuchowa, oraz odpowiedni dobór urządzeń do poziomu występującego zagrożenia. Wymagania dotyczą zarówno urządzeń elektrycznych, jak i nieelektrycznych stosowanych w obecności palnych gazów, par, mgieł lub pyłów.
Czym jest strefa zagrożenia wybuchem?
Strefa zagrożenia wybuchem to przestrzeń, w której może wystąpić atmosfera wybuchowa utworzona przez mieszaninę powietrza z palnymi gazami, parami, mgłami lub pyłami. Takie obszary mogą znajdować się zarówno w otwartych częściach zakładu, jak i wewnątrz zbiorników, instalacji, urządzeń czy pomieszczeń technologicznych.
Atmosfera wybuchowa powstaje wtedy, gdy substancja palna występuje w powietrzu w takich warunkach, że po zapłonie spalanie może rozprzestrzenić się na całą niespaloną mieszaninę. Klasyfikacja stref pozwala określić prawdopodobieństwo występowania takiej atmosfery i na tej podstawie dobrać odpowiednie wyposażenie.
Czym różnią się strefy 0, 1 i 2?
Strefy 0, 1 i 2 odnoszą się do miejsc, w których zagrożenie tworzą palne gazy, pary lub mgły. O zakwalifikowaniu obszaru do konkretnej strefy decyduje przede wszystkim prawdopodobieństwo wystąpienia atmosfery wybuchowej oraz to, jak długo może się ona utrzymywać.
Rozróżnia się:
-
strefę 0 – atmosfera wybuchowa występuje stale, przez długie okresy lub często,
-
strefę 1 – atmosfera wybuchowa może pojawić się sporadycznie podczas normalnej pracy,
-
strefę 2 – podczas normalnej pracy atmosfera wybuchowa zasadniczo nie występuje, a jeżeli się pojawi, utrzymuje się tylko przez krótki czas.
Klasyfikacja nie powinna być oparta wyłącznie na orientacyjnej liczbie godzin w roku. Powinna wynikać z analizy procesu, rodzaju substancji, możliwości jej uwolnienia, wentylacji oraz warunków występujących w danym miejscu.
Jak oznacza się strefy zagrożenia wybuchem pyłu?
W przypadku atmosfer wybuchowych tworzonych przez palne pyły stosuje się strefy 20, 21 i 22. Zasada klasyfikacji jest analogiczna do stref gazowych, jednak dotyczy obecności palnego pyłu w postaci chmury w powietrzu.
Wyróżnia się:
-
strefę 20 – atmosfera wybuchowa w postaci chmury palnego pyłu występuje stale, przez długie okresy lub często,
-
strefę 21 – atmosfera wybuchowa może pojawić się sporadycznie podczas normalnej pracy,
-
strefę 22 – atmosfera wybuchowa zasadniczo nie występuje podczas normalnej pracy, a jeżeli się pojawi, utrzymuje się tylko przez krótki czas.
Prawidłowa klasyfikacja ma bezpośrednie znaczenie dla doboru urządzeń, ponieważ inne wymagania dotyczą wyposażenia pracującego w strefie 20, a inne urządzeń stosowanych w strefie 22.
Co oznaczają symbole G i D w oznaczeniach ATEX?
Litery G i D wskazują rodzaj atmosfery wybuchowej, do której przeznaczone jest urządzenie. Informacja ta pozwala określić, czy wyposażenie zostało zaprojektowane do pracy w obecności gazów i par, czy w przestrzeni zagrożonej pyłem.
Oznaczenia oznaczają:
-
G (Gas) – atmosfery wybuchowe tworzone przez palne gazy, pary lub mgły,
-
D (Dust) – atmosfery wybuchowe tworzone przez palne pyły.
Nie należy jednak oceniać przydatności urządzenia wyłącznie na podstawie oznaczenia G lub D. O właściwym zastosowaniu decyduje pełne oznaczenie urządzenia.
Co oznacza symbol Ex na urządzeniu?
Symbol Ex informuje, że urządzenie jest przeznaczone do użytkowania w określonych warunkach zagrożenia wybuchem i wykorzystuje odpowiednie rozwiązania ochrony przeciwwybuchowej. Sam symbol Ex nie określa jednak, w której strefie urządzenie może pracować.
Przy doborze wyposażenia należy sprawdzić całe oznaczenie, obejmujące między innymi:
-
grupę i kategorię urządzenia,
-
rodzaj atmosfery G lub D,
-
zastosowany sposób ochrony przeciwwybuchowej,
-
grupę gazową lub pyłową,
-
klasę temperaturową lub maksymalną temperaturę powierzchni,
-
poziom zabezpieczenia urządzenia.
Dopiero zestawienie tych informacji z klasyfikacją konkretnego miejsca pozwala ocenić, czy urządzenie jest odpowiednie do danego zastosowania.
Jak odczytać przykładowe oznaczenie urządzenia Ex?
Oznaczenie urządzenia przeznaczonego do strefy zagrożonej wybuchem zawiera kilka informacji opisujących jego przeznaczenie i sposób zabezpieczenia. Przykładowe oznaczenie może wyglądać następująco:
II 2 G Ex db IIC T4 Gb
Poszczególne elementy oznaczają:
-
II – grupa urządzeń przeznaczonych do zastosowań innych niż zakłady górnicze zagrożone metanem lub pyłem węglowym.
-
2 – kategoria urządzenia określająca wymagany poziom ochrony.
-
G – urządzenie przeznaczone do atmosfer wybuchowych tworzonych przez gazy, pary lub mgły.
-
Ex – wykonanie przeciwwybuchowe.
-
db – rodzaj zastosowanej ochrony przeciwwybuchowej.
-
IIC – grupa gazowa, do której urządzenie zostało zakwalifikowane.
-
T4 – klasa temperaturowa; maksymalna temperatura powierzchni dla tej klasy wynosi 135°C.
-
Gb – poziom zabezpieczenia urządzenia EPL dla atmosfer gazowych.
Pełne oznaczenie należy zawsze analizować jako całość. Dwa urządzenia posiadające symbol Ex mogą być przeznaczone do zupełnie innych warunków pracy.
Jakie grupy urządzeń występują w ATEX?
Podział na grupy pozwala rozróżnić urządzenia przeznaczone do górnictwa od wyposażenia wykorzystywanego w pozostałych gałęziach przemysłu.
Stosuje się dwie podstawowe grupy:
-
grupa I – urządzenia przeznaczone do pracy w podziemnych częściach kopalń oraz instalacjach narażonych na zagrożenie metanem lub pyłem węglowym,
-
grupa II – urządzenia przeznaczone do pozostałych przestrzeni, w których może wystąpić atmosfera wybuchowa.
Dla grupy I stosowane są kategorie M1 i M2, natomiast dla grupy II kategorie 1, 2 i 3.
Jak dobrać kategorię urządzenia do strefy zagrożenia?
Kategoria urządzenia określa poziom ochrony i powinna być odpowiednia do strefy, w której urządzenie ma pracować. Im większe prawdopodobieństwo wystąpienia atmosfery wybuchowej, tym wyższy poziom zabezpieczenia jest wymagany.
W przypadku urządzeń grupy II zależność jest następująca:
-
strefa 0 lub 20 – wymagane są urządzenia kategorii 1,
-
strefa 1 lub 21 – można stosować urządzenia kategorii 1 lub 2,
-
strefa 2 lub 22 – można stosować urządzenia kategorii 1, 2 lub 3.
Urządzenie o wyższym poziomie zabezpieczenia może być więc stosowane również w strefie o niższym poziomie zagrożenia, pod warunkiem spełnienia pozostałych wymagań dotyczących konkretnej atmosfery i zastosowania.
Co oznacza klasa temperaturowa urządzenia Ex?
Klasa temperaturowa określa maksymalną temperaturę powierzchni urządzenia podczas jego pracy. Jest to istotne, ponieważ powierzchnia urządzenia nie może osiągnąć temperatury, która mogłaby spowodować zapłon występującej w danym miejscu substancji.
Dla urządzeń pracujących w atmosferach gazowych stosuje się klasy od T1 do T6. Im wyższy numer klasy, tym niższa dopuszczalna maksymalna temperatura powierzchni urządzenia. Przykładowo klasa T4 oznacza maksymalną temperaturę powierzchni wynoszącą 135°C.
Dobór klasy temperaturowej powinien być zawsze powiązany z temperaturą zapłonu substancji występujących w konkretnym miejscu.
Jakie przepisy regulują bezpieczeństwo w strefach ATEX?
Wymagania dotyczące stref zagrożonych wybuchem obejmują zarówno urządzenia, jak i organizację pracy. W Unii Europejskiej podstawowe znaczenie mają dwa akty odnoszące się do różnych obszarów bezpieczeństwa.
Dyrektywa 2014/34/UE dotyczy urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do użytkowania w atmosferach potencjalnie wybuchowych. Określa wymagania dotyczące między innymi konstrukcji, oceny zgodności i wprowadzania takich urządzeń do obrotu.
Dyrektywa 1999/92/WE odnosi się natomiast do ochrony pracowników narażonych na ryzyko związane z atmosferą wybuchową i stanowi podstawę między innymi do klasyfikacji miejsc na strefy zagrożenia wybuchem.
Dlatego bezpieczeństwo ATEX nie sprowadza się wyłącznie do zakupu urządzenia z oznaczeniem Ex. Wymaga również prawidłowego rozpoznania zagrożeń i właściwej organizacji pracy.
Dlaczego prawidłowe oznaczenie urządzeń ATEX jest ważne?
Oznaczenie urządzenia pozwala sprawdzić, do jakiego rodzaju atmosfery, poziomu zagrożenia i warunków pracy zostało ono przeznaczone. Ma to znaczenie zarówno przy projektowaniu instalacji, jak i podczas zakupu, użytkowania czy kontroli wyposażenia znajdującego się już w zakładzie.
Prawidłowy dobór wymaga zestawienia klasyfikacji miejsca z pełnym oznaczeniem urządzenia. Sam symbol Ex, nazwa producenta czy informacja „ATEX” w opisie produktu nie wystarczają do potwierdzenia, że urządzenie może pracować w konkretnej strefie.
Najczęściej zadawane pytania
Co oznacza skrót ATEX?
ATEX to powszechnie stosowane określenie wymagań dotyczących urządzeń i miejsc, w których może występować atmosfera wybuchowa.
Która dyrektywa ATEX obowiązuje obecnie dla urządzeń?
Aktualnym aktem dotyczącym urządzeń i systemów ochronnych przeznaczonych do pracy w atmosferach potencjalnie wybuchowych jest dyrektywa 2014/34/UE.
Czym jest atmosfera wybuchowa?
Jest to mieszanina powietrza z palnymi gazami, parami, mgłami lub pyłami, w której po zapłonie spalanie może rozprzestrzenić się na całą niespaloną mieszaninę.
Czym różnią się strefy 0, 1 i 2?
Różnica wynika przede wszystkim z prawdopodobieństwa i czasu występowania atmosfery wybuchowej. W strefie 0 występuje ona stale, przez długie okresy lub często, natomiast w strefie 2 zasadniczo nie występuje podczas normalnej pracy, a jeśli się pojawi, trwa krótko.
Co oznaczają strefy 20, 21 i 22?
Są to strefy stosowane w przypadku atmosfer wybuchowych tworzonych przez palne pyły. Strefa 20 odpowiada najwyższemu poziomowi prawdopodobieństwa występowania takiej atmosfery, natomiast strefa 22 najniższemu.
Co oznaczają litery G i D?
Litera G oznacza urządzenie przeznaczone do atmosfer gazowych, par lub mgieł, natomiast D odnosi się do atmosfer tworzonych przez palne pyły.
Czy sam symbol Ex wystarcza do doboru urządzenia?
Nie. Należy sprawdzić pełne oznaczenie urządzenia i porównać je z klasyfikacją strefy, rodzajem atmosfery, grupą substancji, klasą temperaturową oraz pozostałymi wymaganiami.
Jak dobrać kategorię urządzenia do strefy?
W strefach 0 i 20 wymagane są urządzenia kategorii 1. W strefach 1 i 21 można stosować urządzenia kategorii 1 lub 2, natomiast w strefach 2 i 22 – urządzenia kategorii 1, 2 lub 3, przy zachowaniu pozostałych wymagań dotyczących danego zastosowania.
Zapraszam do kontaktu z naszym zespołem
Beata Tymińska
Managing Director
kom. +48 728 82 38 73
beata@topserw.pl
Profil ekspercki LinkedIn: Beata Tymińska
